Endometrioza je hronična benigna bolest koja podrazumeva prisustvo tkiva sličnog endometrijumu izvan njegove uobičajene lokacije. Pogađa približno jednu od deset žena i može izazvati značajan morbiditet., uz veliki uticaj na kvalitet života onih koje od nje pate.
Dijagnostikovanje endometrioze može biti složeno i često se odlaže, pa se procenjuje da u proseku prođe između 8 i 10 godina od pojave prvih simptoma do postavljanja dijagnoze. Razlog za to je činjenica da do danas ne postoji jedan jedini test koji može sa sigurnošću potvrditi bolest. Umesto toga, dijagnoza se zasniva na kombinaciji simptoma, kliničkog pregleda i dijagnostičkih metoda snimanja. Operacija, koja se godinama smatrala zlatnim standardom u dijagnostici, danas se primenjuje samo u vrlo specifičnim situacijama.
Tradicionalne dijagnostičke metode
- Prvi korak u postavljanju dijagnoze endometrioze jeste detaljna medicinska anamneza – jednostavan, ali izuzetno važan alat, gde kroz razgovor sa pacijentom lekar prikuplja informacije o njegovom zdravstvenom stanju, simptomima, ranijim bolestima i životnim navikama.
- Najčešći simptomi uključuju jake menstrualne bolove (dismenoreju), hronični bol u karlici, bol tokom ili nakon seksualnog odnosa (dispareuniju), bol prilikom mokrenja (dizuriju) ili prilikom pražnjenja creva (disheziju), najčešće tokom menstruacije. Mogu se javiti i ciklične smetnje u radu creva, poput dijareje, zatvora ili nadutosti, kao i sterilitet ili neplodnost.
- Važno je naglasiti da intenzitet bola ne mora uvek biti povezan sa težinom bolesti. Naprotiv, neke žene sa blagim ili čak bez simptoma mogu imati endometriozu.
- Ginekološki pregled karlice može pružiti važne informacije, naročito u slučajevima duboke endometrioze. Ipak, normalan nalaz ginekološkog pregleda ne isključuje prisustvo bolesti, posebno u njenim ranim fazama ili blažim oblicima.
- Mogući nalazi uključuju bol pri pomeranju materice, prisustvo bolnih čvorića u uterosakralnim ligamentima, palpaciju masa u predelu adneksa koje mogu odgovarati endometriomima jajnika ili bolan i zadebljan prostor u predelu Duglasovog prostora.
- Trenutno ne postoje specifični hormonski testovi niti krvni markeri koji mogu pouzdano potvrditi dijagnozu endometrioze. Određivanje markera kao što je CA-125 i dalje je predmet rasprave. Iako može biti povišen kod nekih žena sa endometriozom, ovaj marker je povišen i kod drugih benignih i malignih stanja. Zbog toga se ne preporučuje kao samostalan dijagnostički test, već pre kao pomoćno sredstvo za praćenje bolesti ili procenu odgovora na terapiju kod pacijentkinja kod kojih je dijagnoza već postavljena.
- Dugi niz godina dijagnostička laparoskopska operacija bila je metoda izbora jer je omogućavala direktno uočavanje lezija i njihovu histološku potvrdu biopsijom. Danas se njena dijagnostička primena značajno smanjila, jer je reč o invazivnoj proceduri sa određenim rizicima i mogućim komplikacijama. Savremene kliničke smernice preporučuju da se operacija prvenstveno koristi u terapijske svrhe.
Dijagnostičke metode snimanja
- Dvodimenzionalni i trodimenzionalni transvaginalni ultrazvuk, koji izvode lekari sa iskustvom u dijagnostici endometrioze, predstavlja ključni dijagnostički alat.
- Takozvano ultrazvučno mapiranje omogućava sistematsku procenu potencijalnih lokalizacija bolesti na neinvazivan, dostupan način i sa velikom preciznošću u rukama iskusnih stručnjaka. Ovom tehnikom mogu se otkriti endometriomi jajnika i duboka endometrioza (rektovaginalna, crevna ili vezikalna), kao i indirektni znaci bolesti poput smanjene pokretljivosti organa male karlice ili prisustva priraslica.
- Magnetna rezonanca (MR) predstavlja dijagnostičku metodu koja pruža dodatne informacije, iako nije neophodna u svim slučajevima. Posebno je korisna za procenu proširenosti duboke endometrioze, zahvaćenosti creva, mokraćne bešike ili složenih anatomskih struktura, kao i za adekvatno planiranje operacije kada je ona potrebna.
Savremene metode i inovacije u dijagnostici
- Poslednjih godina istražuju se neinvazivni biomarkeri povezani sa endometriozom, poput mikroRNK.
- Postoji test zasnovan na mikroRNK koji se radi iz uzorka pljuvačke i predstavlja neinvazivnu metodu koja može pomoći u identifikaciji žena sa velikom verovatnoćom da imaju endometriozu. Iako su rezultati ohrabrujući, ovaj test je za sada dopunski alat i ne može zameniti standardne dijagnostičke metode.
- Analiza menstrualne krvi omogućava proučavanje ćelija endometrijuma prisutnih u menstrualnom krvarenju, kao i određenih inflamatornih i genetskih biomarkera. Iako ova oblast istraživanja ima veliki potencijal za budućnost, ona još uvek nije deo rutinske kliničke prakse i trenutno je u fazi naučne validacije.
- Istražuju se i novi krvni biomarkeri. Brojni biomarkeri, uključujući proteine, citokine i specifične genetske profile, proučavaju se sa ciljem razvoja pouzdanih dijagnostičkih testova. Međutim, za sada ne postoji validiran krvni marker koji može definitivno potvrditi dijagnozu endometrioze.
Kako se dijagnostikuje duboka endometrioza?
Duboka endometrioza definiše se kao oblik bolesti koji prodire u peritoneum (opna koja oblaže unutrašnjost trbušne duplje) karličnih organa dublje od 5 milimetara.
Dijagnoza se postavlja na osnovu karakteristične kliničke slike – koja može uključivati simptome iz digestivnog ili urinarnog sistema, kao i duboku dispareuniju (bol tokom ili nakon seksualnog odnosa) – u kombinaciji sa ultrazvučnim pregledom koji izvodi iskusan stručnjak, a u nekim slučajevima i uz dopunu magnetnom rezonancom.
Često je za adekvatno planiranje lečenja ovog oblika endometrioze potreban multidisciplinarni pristup.
Kako se dijagnostikuje endometrioza u crevima?
Ovaj oblik endometrioze najčešće zahvata rektum i sigmoidni kolon, odnosno delove creva koji su anatomski najbliži unutrašnjim polnim organima.
Najčešći simptomi uključuju bol prilikom pražnjenja creva, ciklične promene u radu creva, a ređe i pojavu rektalnog krvarenja koje se javlja u vreme menstruacije.
Dijagnoza se najčešće postavlja pomoću transvaginalnog ultrazvuka sa procenom creva i magnetne rezonance. U pojedinim slučajevima kolonoskopija može pružiti dodatne informacije, iako je često nalaz uredan jer se lezije obično nalaze na spoljašnjoj površini creva.
Često postavljana pitanja
Koji su najčešći simptomi endometrioze?
Najčešći simptomi su jaki menstrualni bolovi, hronični bol u karlici, bol tokom seksualnog odnosa, ciklični digestivni simptomi i otežano ostvarivanje trudnoće. Ne ispoljavaju sve pacijentkinje iste simptome niti istim intenzitetom. Odsustvo simptoma, iako otežava dijagnozu, ne isključuje prisustvo endometrioze.
Da li postoji test kojim mogu proveriti da li imam endometriozu?
Trenutno ne postoji jedan jedini test koji može definitivno potvrditi bolest. Iako neki neinvazivni testovi mogu ukazati na verovatnoću postojanja endometrioze, dijagnoza se postavlja na osnovu kombinacije simptoma i dijagnostičkih snimanja.
Da li ginekolog radi ove testove?
Da. Ginekolog je specijalista koji koordinira dijagnostički proces i upućuje pacijentkinju na potrebne preglede, uz saradnju sa drugim specijalistima kada je to potrebno.
Da li su dijagnostički testovi za endometriozu invazivni?
Većina savremenih dijagnostičkih metoda je neinvazivna. Operacija se danas primenjuje samo u određenim slučajevima i najčešće u terapijske svrhe.
Za sva pitanja i nedoumice možete nam se javiti na SOS IVF broj 0800 70 70 77 ili nam pisati na imejl office@ivfcentar.rs. Takođe, u svakom trenutku možete nas kontaktirati i direktno popunjavanjem kontakt forme na sajtu klikom na link ONLINE KONTAKT FORMA.
Izvor: Instituto Bernabeu
